Gids

Laag­geletterdheid op de werkvloer: wat doe je eraan?

Hoe je laaggeletterdheid op de werkvloer herkent en hoe je uitleg geeft die ook aankomt bij medewerkers die moeite hebben met lezen, in welke taal dan ook.

Laaggeletterdheid op de werkvloer vang je op door uitleg niet alleen op papier te zetten. Laat zien hoe het moet, vertel het erbij en gebruik eenvoudige woorden. Volgens Stichting Lezen en Schrijven hebben 2,5 miljoen volwassenen in Nederland grote moeite met lezen, schrijven of rekenen. De kans is groot dat een deel van hen bij jou werkt.

Wat is laaggeletterdheid?

Iemand die laaggeletterd is, kan lezen en schrijven, alleen te moeizaam om zich in het dagelijks leven en op het werk te redden met tekst. Een rooster, een bijsluiter of een werkinstructie lezen kost veel moeite of lukt niet.

Stichting Lezen en Schrijven spreekt van 2,5 miljoen volwassenen in Nederland die grote moeite hebben met lezen, schrijven en/of rekenen. Dat is 18 procent van de bevolking van 16 jaar en ouder.

Bron: Stichting Lezen en Schrijven, informatie over laaggeletterdheid in Nederland.

Is laaggeletterdheid hetzelfde als geen Nederlands spreken?

Nee, en dat onderscheid is belangrijk. Het zijn twee verschillende dingen die elkaar kunnen versterken.

  • Een medewerker die in Nederland is opgegroeid, kan laaggeletterd zijn. Hij spreekt vloeiend Nederlands en leest moeizaam.
  • Een medewerker uit Polen of Syrië kan hoogopgeleid zijn en uitstekend lezen, in de eigen taal.
  • En een medewerker kan beide hebben: weinig Nederlands spreken en ook in de eigen taal moeite hebben met lezen.

Voor die laatste groep helpt een vertaalde tekst niet. Dat verklaart waarom een keurig vertaalde werkinstructie soms toch niet aankomt. Novon zegt het zo: medewerkers spreken tientallen talen en niet iedereen kan goed lezen.

Hoe herken je laaggeletterdheid op het werk?

Zelden doordat iemand het vertelt. Veel mensen schamen zich en hebben geleerd het te verbergen. Signalen waar je op kunt letten:

  • Formulieren worden mee naar huis genomen of niet ingeleverd
  • "Ik heb mijn bril niet bij me" of "ik lees het later wel"
  • Iemand vraagt een collega steeds om iets voor te lezen of in te vullen
  • Schriftelijke instructies worden niet opgevolgd, mondelinge wel
  • Iemand wijst een promotie af waar meer administratie bij hoort
  • Berichten in de app worden niet beantwoord

Geen van deze signalen is op zichzelf een bewijs. Samen zijn ze een reden om eens naar je manier van uitleggen te kijken.

Wat betekent het voor veiligheid en kwaliteit?

Veel van wat belangrijk is op de werkvloer, staat op papier: veiligheidsbladen, etiketten, werkinstructies, het rooster. Wie dat niet kan lezen, is afhankelijk van wat collega's vertellen, en mist wat alleen op papier staat.

Dat raakt direct aan de plicht om medewerkers doeltreffend voor te lichten over hun werk en de risico's. Wat dat inhoudt, lees je in ons artikel over veiligheidsinstructie voor anderstalige medewerkers.

Hoe geef je uitleg die ook zonder lezen werkt?

Zes dingen die je morgen kunt doen.

1. Laat het zien. Doe het voor op de werkplek, of gebruik een foto of filmpje van de echte situatie. Beeld van de eigen werkplek is herkenbaarder dan een tekening.

2. Vertel het erbij. Gesproken uitleg bereikt ook wie niet leest. In de eigen taal als dat kan.

3. Gebruik eenvoudige woorden. Korte zinnen, één boodschap per zin. "Zet de machine uit" in plaats van "schakel de installatie uit conform procedure".

4. Gebruik kleur en pictogrammen. Kleurcodes voor doeken en emmers, pictogrammen bij middelen. Leg ze wel een keer uit: een pictogram spreekt niet altijd voor zich.

5. Herhaal. Eén keer uitleggen is weinig. Maak het mogelijk om de uitleg terug te zien of te horen.

6. Controleer zonder te laten lezen. Laat het voordoen, of stel een vraag die je mondeling of met plaatjes kunt beantwoorden.

Waarom werkt video goed voor deze groep?

Bij video hoor je de uitleg en zie je hem tegelijk gebeuren. Je hoeft niet te lezen om hem te volgen. Je kunt hem terugkijken zonder iemand om hulp te vragen, en dat is voor mensen die zich schamen een drempel minder.

Ondertiteling kan erbij voor wie wil meelezen, maar is niet nodig om het te volgen. Dat is een verschil met een video die alleen ondertiteld is in een andere taal: daar moet je juist wel voor kunnen lezen.

Met een AI clone van een eigen collega wordt de uitleg gesproken in de taal van de medewerker, door iemand die ze herkennen. Hoe dat werkt, lees je op de pagina over werkinstructies in meerdere talen.

Hoe maak je het bespreekbaar?

Voorzichtig, en zonder iemand eruit te lichten.

  • Maak het algemeen. "We merken dat onze instructies lastig te lezen zijn, dus we gaan ze anders aanbieden." Dan hoeft niemand zich te melden.
  • Bied hulp aan zonder voorwaarden. Stichting Lezen en Schrijven biedt informatie voor werkgevers die hiermee aan de slag willen.
  • Train leidinggevenden in herkennen. Zij zien de signalen het eerst.
  • Pas je uitleg aan voor iedereen. Dan help je ook wie het niet durft te zeggen.

Veelgestelde vragen

Hoeveel van mijn medewerkers zijn laaggeletterd?

Dat weet je niet zonder het te onderzoeken, en het verschilt per sector. Ga er bij praktisch werk van uit dat een deel van je medewerkers moeite heeft met lezen.

Helpt een vertaling in de eigen taal?

Alleen voor wie in de eigen taal goed leest. Voor wie dat niet kan, werkt gesproken uitleg met beeld beter.

Is een instructie met alleen pictogrammen genoeg?

Pictogrammen helpen bij herkennen. Voor de uitleg waarom iets moet en wat je doet als het misgaat, is gesproken uitleg of voordoen nodig.

Mag ik een medewerker vragen of hij kan lezen?

Dat is een gevoelige vraag. Meestal werkt het beter om je uitleg voor iedereen aan te passen en hulp algemeen aan te bieden.

Kijken wat dit bij jullie zou doen?

In een demo van 30 minuten laten we zien hoe het werkt en kijken we naar jullie situatie.

Plan een demo op maat

We bespreken jullie situatie en laten live zien hoe het daar werkt. 30 minuten, vrijblijvend.

Otter Wilting, oprichter van Clonefy
Otter Wilting, oprichter